Η παιδική ηλικία δείχνει τον άνθρωπο, καθώς η αυγή σηματοδοτεί τον ερχομό της ημέρας. Είναι προνομιούχος χώρος της ιδιοφυίας, εφόσον το να κάνεις κάτι πρόωρα κατέχει κεντρική σημασία στη διαμόρφωση της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς μας. Για παράδειγμα, ο Ιησούς στα δώδεκα χρόνια του δίδασκε την αλήθεια και ο Μότσαρτ στα εννιά του χρόνια εκτελούσε πάνω σ' εκείνον τον κουδουνιστό πρόγονο του πιάνου τις πιο στρυφνές παρτιτούρες με ευκολία και τρυφερή έμπνευση. Αλλά ακόμα και στην πορεία του παιδιού προς τη ζωή, περνώντας από την πόρτα της στοργής, πάντα θα υπάρχει μια ευγενική χορδή. Ωριμάζει καλύτερα και διαμορφώνεται έτσι η σκέψη του, ακριβώς όπως το μαλακό κερί παίρνει τον τύπο της σφραγίδας. Ο Βέλγος ποιητής Ανρί Μισώ γράφει: «Το παιδί του άρχοντα, το παιδί του σακάτη, το παιδί του ζαβού, το παιδί του μάγου, το παιδί γεννιέται με είκοσι δύο δίπλες. Το ζήτημα είναι να ξεδιπλωθούν. Τότε η ζωή του ανθρώπου είναι τέλεια. Όταν δεν του μένει άλλη για ξεδίπλωμα».

Κάθε φορά που έρχεται στον κόσμο ένας άνθρωπος, ξαναγεννιέται μέσα του ολάκερο το παρελθόν της ανθρωπότητας . κι ακριβώς επειδή το αγνοεί, μπορεί να λυγίσει κάτω από το βάρος του. Γι΄ αυτό λένε ότι μέσα στον καθένα μας υπάρχει ζωντανή, μακραίωνη, βάρβαρη και άγρια η ιστορία του ανθρώπου. Ας φέρουμε στο νου μας τη θυμόσοφη ρήση του Ταγκόρ: «Κάθε παιδί φέρνει κι ένα μήνυμα πως ο Θεός ακόμα δεν βαρέθηκε τον άνθρωπο». Η παιδική ηλικία είναι σαν το νερό που ξεπηδάει απ΄ τη γη: ποτίζει τον άντρα ή τη γυναίκα που θα δημιουργηθεί, μπορεί όμως και να τον πνίξει. Μ΄ αυτό το νερό της πρώτης πηγής θα πορευτεί ο άνθρωπος σ΄ όλη του τη ζωή, με αυτό είτε θα ξεδιψάσει είτε θα δηλητηριαστεί. Επομένως, χρειάζεται επαγρύπνηση η παιδική ηλικία.

Από τη στιγμή που έρχεται στον κόσμο με τη γέννησή του ο άνθρωπος, επενεργούν διαρκώς στην οντότητά του διάφορες εξωτερικές επιδράσεις. Τέτοιες επιδράσεις είναι η μέριμνα των γονέων για την ψυχοσωματική του ανάπτυξη, η φροντίδα για τη μόρφωσή του εκ μέρους των δασκάλων του, η συναναστροφή με τους συνομήλικούς του και ο επηρεασμός του από το περιβάλλον μέσα στο οποίο διαβιεί. Μέσω της Αγωγής καταβάλλονται συστηματικές προσπάθειες που αποβλέπουν στην πνευματική, σωματική και ψυχική εξέλιξη του ανθρώπου. Όταν λέμε «Αγωγή» εννοούμε το σύνολο των ενεργημάτων με τα οποία ο άνθρωπος, υπερβαίνοντας το φυσικό και βιολογικό επίπεδο της ύπαρξής του, φθάνει στην σωματοψυχική του ωριμότητα και στην πνευματική του τελείωση. Ο Πλάτων εννοεί την «αγωγή» ως ενέργεια, η οποία έχει την αποστολή να δημιουργήσει στις ψυχές των παιδιών «ολκήν» (έλξη, τράβηγμα), προσέλκυση και εξήγηση, για να οικειωθούν με τις -από τους νόμους της πολιτείας- αναγνωριζόμενες ως ορθές αρχές που θα ρυθμίζουν τη συμπεριφορά τους. Η Αγωγή, θεωρούμενη ως πραγματικό δεδομένο, είναι ενέργεια τελολογική, επιδιώκοντας την πραγματοποίηση ενός τελικού σκοπού. Γι΄ αυτόν τον λόγο μεταξύ παιδευτή και παιδευομένου υπάρχει ένας προκαταβολικός προϊδεασμός, μια καθοδηγητική ιδέα.

Η Αγωγή υποστηρίζει ότι τίποτε σπουδαιότερο δεν υπάρχει για τον άνθρωπο από το να καθοδηγεί μιαν άλλη ύπαρξη. Το παιδί δεν έχει ανάγκη, βασικά, από αντικείμενα. Για άλλα πράγματα διψά. Έχει ανάγκη να νιώθει σε κάθε στιγμή την προστατευτική, άγρυπνη, προσεχτική σκιά αυτών που το έφεραν στον κόσμο και το ανάθρεψαν. Η συγγραφέας Περλ Μπακ υπογραμμίζει τη σημασία του γονεϊκού ρόλου γράφοντας: «Γονείς να είστε υπερήφανοι για το παιδί σας. Αν το παιδί σας γεννηθεί όχι υγιές και ρωμαλέο, έτσι καθώς το ελπίζει ο καθένας από εσάς, αλλά να αποκλίνει στο σώμα και στο μυαλό, να θυμηθείτε ότι μολοταύτα είναι παιδί σας». «Δίνω» στο παιδί σημαίνει ότι δίνω τον εαυτό μου κάθε στιγμή. Τότε μπορεί το παιδί να θεριέψει κι οι ρίζες του να ΄ναι βαθιές και δυνατές. Οι γονείς είναι ο σπόρος του παιδιού κι η γη όπου βλασταίνει. Για το παιδί οι γονείς είν΄ ο κόσμος, η εικόνα αυτού που πάει να γίνει, αυτού που πρέπει ή δεν πρέπει να είναι. Οι πράξεις τους, τα λόγια τους, η ύπαρξή τους μένουν μέσα του . ακόμα κι όταν τα αγνοεί.   Γιατί το παιδί είναι πάντα παρόν μες στον ενήλικα. Ό,τι δώσεις σ΄ένα παιδί, κάποια μέρα στο επιστρέφει. Κι ό,τι του αρνηθείς, θα το αρνηθεί με τη σειρά του. Το κακό που του κάνεις, μπορεί να το επαναλάβει. Μα αν γεμίσεις τα νεαρά του πανιά με την πνοή της δύναμης, του θάρρους και της ευθύτητας, τότε μπορεί ν΄ αρμενίσει και ξέρει ν΄ αντιμετωπίσει τη θύελλα.

Ένα παιδί είναι το φυσιολογικό μέλλον του ζευγαριού. Επειδή ακριβώς το να οικοδομείς με κάποιον άλλο το μέλλον, αυτό είναι το χώμα που κρατά όρθιο, ζωντανό και ενωμένο το ζευγάρι. Το αντρόγυνο πρέπει να δημιουργεί παιδιά «έργα τέχνης» ή την ευτυχία για τους άλλους. Κάθε πλάσμα που έρχεται στον κόσμο είναι μοναδικό. Κι επειδή απ΄ τη συνάντηση δύο ανθρωπίνων πλασμάτων ξεπηδά ένα σύνολο, κι αυτό είναι μοναδικό. Ο κάθε άνθρωπος μπορεί να βρει τον άλλο, μαζί του θ΄ αρχίσει ή θα ξαναρχίσει η ζωή συντροφικά.

Καθένας έχει ανάγκη ν΄ αφήσει κάποιο αχνάρι απ΄ το πέρασμά του ανάμεσα στους ανθρώπους. Καθένας πρέπει να επιδιώκει ν΄ αφήσει τούτο το αχνάρι . το δικό του σημάδι. Γιατί έτσι μόνο η ανθρωπότητα, το σώμα αυτό με τ΄ αναρίθμητα πρόσωπα χαράζει την πορεία της. Και το παιδί .είναι τ΄ αχνάρι που αφήνει πίσω του ένας άντρας και μια γυναίκα. Οι γονείς έχουν την αποστολή τους που πηγάζει από την ιδιαίτερη ψυχοσύνθεση του καθενός.

Εάν ένας από τους δύο γονείς δεν ανταποκριθεί σωστά στην αποστολή του, θα δημιουργηθεί ανισορροπία μέσα στην οικογενειακή ζωή με επακόλουθα κάθε άλλο παρά ευχάριστα για τα μέλη της.

Πρώτη στη ζωή του παιδιού παρουσιάζεται η μητέρα. «Για τη μητέρα το παιδί είναι το παν, ενώ για το παιδί ο γονιός είναι μονάχα ένας κρίκος στην αλυσίδα της ζωής του» (Βίκονσφιλντ).Οι φροντίδες της κυριαρχούν πάνω του μέχρι την ηλικία των δύο χρόνων. Με τα μέσα τα οποία εκπηγάζουν από τη φύση της και τη διαγωγή της, θα οδηγήσει το άπειρο παιδί σιγά-σιγά στον δρόμο του ανθρώπινου βίου. Βαριά η ευθύνη της στην ορθή ανατροφή του. Είναι ο καλύτερος αναγνώστης της ψυχής του παιδιού. Σ΄ αυτήν ανατίθεται το έργο της πρώτης καλλιέργειας των σπερμάτων, αγαθών προδιαθέσεων, αρετών ή έξεων. Στον τομέα της μάθησης, η μητέρα μπορεί να κατευθύνει τη συμπεριφορά του παιδιού, γιατί μπορεί να ελέγχει τις αμοιβές του. Η συμπεριφορά της είναι ταυτόχρονα συνειδητή και ασυνείδητη. Η επίδραση, αντίστοιχα, του παιδιού στη μητέρα είναι ασύνειδη, ενστικτώδης, χωρίς πρόγραμμα και δεν είναι εμφανής. Το μοτίβο αλληλεπίδρασης μητέρας- παιδιού στηρίζεται στην έννοια της επανατροφοδότησης και ισχύει για κάθε μέσον επικοινωνίας.

Η επικοινωνία μητέρας-παιδιού πραγματοποιείται μέσω διαφόρων διόδων, από τη στιγμή που υπάρχουν πολλοί και διαφορετικοί τρόποι ανταλλαγής μηνυμάτων. Ο λόγος αποτελεί μία μόνο μορφή μηνύματος που μπορεί να στείλει ο άνθρωπος. Έχουμε τη λεκτική και τη μη λεκτική επικοινωνία μητέρας-παιδιού. Όσον αφορά τη λεκτική επικοινωνία, περιλαμβάνει όλα τα φαινόμενα που έχουν σχέση με τον προφορικό λόγο (τόνος φωνής, συναισθηματική ένταση, και άλλα). Η μη λεκτική επικοινωνία αναφέρεται στα μη λεκτικά φαινόμενα που συμπληρώνουν τα λεκτικά όπως οι εκφράσεις προσώπου ή οι χειρονομίες. Μια άλλη θεωρία αναφέρεται στον χώρο μέσα στον οποίο συντελείται αυτή η επικοινωνία.

Αυτή η τόσο κρίσιμη σχέση μητέρας-παιδιού στα πρώτα παιδικά χρόνια περιγράφεται γλαφυρά μέσα από έναν στίχο του ποιητή Alfred Tennyson: «Η ανατροφή και η διαπαιδαγώγηση του παιδιού είναι σοφία της μητέρας».         Καθώς, όμως, το παιδί μεγαλώνει και η αντίληψή του και τα ενδιαφέροντά του πλαταίνουν, περιβάλλον γίνεται η οικογένεια, εγγύς και ευρύτερη. Οι κύκλοι διευρύνονται συμπεριλαμβάνοντας το σχολείο, τους φίλους και τελικά την κοινωνία και την Πολιτεία. Πρόκειται για μια συνεχή αλληλεπίδραση ανάμεσα σε εξωτερικές δυνάμεις, για «έναν διάλογο που διαδραματίζεται μέσα στο παιδί και έναν άλλον διάλογο ανάμεσα στο παιδί και το περιβάλλον του», σύμφωνα με τον Άγγλο ψυχαναλυτή Ν. Βίννικοτ.

Η συμπεριφορά, και η εν γένει διαγωγή των γονέων, επιδρούν απ΄ ευθείας στον ψυχικό κόσμο του υπό ανάπτυξη παιδιού και, κατά μέγιστο ποσοστό, ρυθμίζει την περαιτέρω διαμόρφωση και προσωπικότητά του. Η οικογενειακή αγωγή θα θεμελιώσει τον πνευματικό και ψυχικό κόσμο του άγουρου παιδιού. Τα παιδιά ρυθμίζουν τις πράξεις τους σύμφωνα με τα παραδείγματα των γονέων. Καταλαβαίνουν καλύτερα τα όσα υποπίπτουν στην όρασή τους, παρά εκείνα τα οποία ακούνε. Το παιδί μιμείται και στην τάση αυτή οφείλεται η αξία του παραδείγματος των προσώπων της οικογένειας, ιδιαίτερα των γονέων. «Τα παραδείγματα των γονέων αποτελούν την εξωτερική συνείδηση των παιδιών» (Paul). Η σωφροσύνη του πατέρα είναι μεγάλο παράδειγμα για τα παιδιά του. Αυτός αποτελεί τη γέφυρα που ενώνει την οικογένεια με τον έξω κόσμο. Ο ίδιος προσωποποιεί στην οικογένεια το καθήκον, την εργατικότητα, την τάξη και την αυθεντία. Ο συνδετικός κρίκος που ενώνει το στενό οικογενειακό κόσμο με τον μεγάλο και απέραντο κόσμο της ζωής.

Ο χαλαρός έλεγχος της οικογένειας οδηγεί πολλές φορές τα παιδιά σε κακές συναναστροφές, οι οποίες αφαιρούν ό,τι αγνό και ηθικό εχάραξε η οικογενειακή αγωγή. Η παιδική εγκληματικότητα που συνταράσσει την σημερινή κοινωνία οφείλεται κατά μέγα βαθμό στην τεράστια δύναμη του παραδείγματος, το οποίο παντού εμφανίζεται με κάθε ύποπτη μορφή με σκοπό να πολλαπλασιάσει τα θύματά του. Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να τονιστεί ότι η Αγωγή δεν είναι παντοδύναμη κι ότι όσο και να προσπαθήσει ο παιδαγωγός –γονείς ή εκπαιδευτικοί- δεν καταφέρνει να δημιουργήσει ένα πρότυπο ανθρώπου.

Λένε ότι πραγματικά μαθήματα -αυτά που ακούει το παιδί, αυτά που διαμορφώνουν την προσωπικότητά του- είναι οι πράξεις που πραγματοποιεί ο ενήλικας. Το παιδί συνήθως παρουσιάζει εναλλαγή θυμικών καταστάσεων και τα συναισθήματά του είναι φευγαλέα με κύρια χαρακτηριστικά την αστάθεια, τις μεταπτώσεις, τη μικρή διάρκεια και την εναλλαγή. Όχι σπάνια, στη συναισθηματική σταθερότητα, την ανθρώπινη ζεστασιά και το στοργικό αγκάλιασμα του παιδαγωγού αντιτάσσει αδιαφορία, απροθυμία ανταπόκρισης, απάθεια και άρνηση. Το παιδί-και ο κάθε άνθρωπος γενικά- ζητά να μετρήσει τις δυνάμεις του. Για να γίνει αυτό που θέλει, οφείλει να αναμετρηθεί με τον κόσμο και με τα πράγματα. Αψηφά τους μεγαλύτερους και δοκιμάζει τις δυνάμεις του συνειδητοποιώντας ότι ξέρει να κάνει, να λέει, να σκέπτεται, να αγαπά.

Όλα τα παιδιά του κόσμου τα ενώνει η θέληση να μάθουν, η περιέργεια που τα σπρώχνει να ανακρίνουν τον κόσμο και να θέτουν χίλιες ερωτήσεις σχετικά με το λόγο ύπαρξης του ουρανού και της γης, του ήλιου και της σελήνης, των καταιγίδων και του ουράνιου τόξου, της αυγής και της δύσης, της ζωής και του θανάτου. Τα ενώνει ο φόβος για το σκοτάδι και τη νύχτα, ο φόβος της εγκατάλειψης, η απογοήτευση των αναπάντητων ερωτημάτων. Τα ενώνει το δικαίωμα στην εκπαίδευση, στη γνώση και στη δημιουργικότητα. Τα διαφοροποιεί το χρώμα των ματιών και των μαλλιών, ο τόνος και ο ήχος της γλώσσας, η τυπική μορφή του πολιτισμού τους, των εκδηλώσεών τους και της επικοινωνίας τους. Διαφορές που είναι αξίες και δικαιώματα προς αναγνώριση, που οφείλουν όλοι να σέβονται.

Εν κατακλείδι, ο ρόλος των γονέων είναι να επισημαίνει πάντοτε τις δυσκολίες και τους κινδύνους της ύπαρξης. Το ποσοστό της δυστυχίας που περιέχει. «Προστατεύω κάποιον σημαίνει, πριν απ΄ όλα, πως του μαθαίνω να βλέπει, του δείχνω τον κίνδυνο μέσα του και γύρω του, σημαίνει ότι του δίνω την ικανότητα να τον αντιμετωπίζει και να τον νικά» (Μ. Γκραίη). Προκειμένου να επιτύχουν οι «Σημαντικοί Άλλοι» να μοιραστούν τους φόβους και τις ανησυχίες των παιδιών τους και να συμμετέχουν ενεργά στη δημιουργία υγιών κοινωνικών σχέσεων, θα πρέπει να συνδιαμορφώσουν με τα παιδιά τους μία κοινή ιστορία, έναν κώδικα συμπεριφοράς και έναν κοινό τόπο στόχων, αξιών και αρχών. Με παράλληλη ενίσχυση του αισθήματος υποστήριξης και ασφάλειας, ηθικής και υλικής συμπαράστασης, που είναι απαραίτητα για την ολοκληρωμένη εξέλιξη και ανάπτυξη του παιδιού στη σύγχρονη κοινωνία.

 

Δρ. Πέτρος Μπερερής

Ε. Τ. Σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου

Τ. Διευθυντής Σπουδών στο Υπουργείο Παιδείας