Με αφορμή τα διακόσια χρόνια απ’ την επανάσταση του 1821,καλό είναι να θυμηθούμε για μια ακόμα φορά τον εθνικό μας ποιητή και τη σχέση του με τον ένδοξο τόπο μας.
Ο Διονύσιος Σολωμός βιώνει βαθύτατα τις στιγμές του αγώνα. Ακούει τα κανόνια απ’ το Μεσολόγγι και γράφει τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους». Βλέπει τις Μεσολογγίτισσες στην Ζάκυνθο που ζητιανεύουν και γράφει την «Γυναίκα της Ζάκυθος». Επίσης, κάνει αναφορά και στον «Υμνο εις την Ελευθερία». Ιστορεί σπαραχτικά την τραγωδία του Μεσολογγίου που θέσπισε την απόφαση. Μέσα, η ντροπή της σκλαβιάς κι έξω η απειλή του θανάτου. «Εκείθε με τους αδερφούς, εδώθε με το χάρο». «Αλλά και μέσα η ζωή αξίζει χίλιες ζωές». «Όποιος πεθάνει σήμερα, χίλιες φορές πεθαίνει» .Εδώ που άνθισε η πράξη ζωής απάνου στην απόφαση του θανάτου. Και η σύγκρουση να μην είναι ανάμεσα στον Τούρκο και στον Σουλιώτη, αλλά ανάμεσα στο Μηδέν και στο Είναι.
Την αποθέωση του ποιητικού συντριμμιού του την εφανέρωσε το Μεσολόγγι, ο μόνος γνήσιος τόπος στον κίβδηλο καιρό. «Τα μάτια μου δεν είδαν ενδοξότερον τόπον από τούτο το αλωνάκι». Εκεί, που συναντήθηκαν ο ποιητικός ήρωας και ο συντριμμένος ποιητής.
Ξεκίνησε απ΄ τις πηγές της λαϊκής τέχνης και γλώσσας. Έπλασε το έργο του μέσα από την κολυμπήθρα των θησαυρών της. Την διδαχή της αλήθειας τη λαμβάνει απ’ τη φύση. Βλέπει την πάλη του ανθρώπου με τους πειρασμούς. Τη ζωή που ανασταίνεται με όλες τις χαρές. Η ωραιότητα της φύσης που περιτριγυρίζει τους Μεσολογγίτες, αυξάνει στους εχθρούς την ανυπομονησία να πάρουν την χαριτωμένη γη και στους Πολιορκημένους την αγωνία ότι θα την χάσουν.
Η ολοκλήρωση της φύσης είναι ένας ύμνος στην Άνοιξη. Παντού τώρα βασιλεύει η πείνα και η κακουχία. Η Μεσολογγίτισσα μητέρα ζηλεύει το πουλί. Ο Σουλιώτης, σύμβολο καλού πολεμιστή, είναι αποφασισμένος να υποταχτεί θελημένα και συνειδητά στο Χρέος. Παρότι όμως, είναι δοκιμασμένος στις στερήσεις και τα βάσανα, αυτά τώρα του προκαλούν ψυχική κάμψη.
Το πολιορκημένο Μεσολόγγι κινδυνεύει να ξεχάσει το Χρέος. Η θέληση όμως των πολιορκημένων αγωνιστών και η καρτερικότητα για να μείνουν στο Μεσολόγγι και να μην υποταχτούν, νικούν τον Πειρασμό και αν ακόμα αυτός μοιάζει με πέλαγος.
Γιατί η γη του Μεσολογγίου είναι «όμορφη, πλούσια κι άπαρτη και σεβαστή κι αγία». Και η επιθυμία για τη συνέχιση της ζωής πρέπει να νικηθεί. Το επιβάλλει το Χρέος που χαρίζει η αιωνιότητα.
Οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» είναι επικολυρική σύνθεση. Είναι ένας ύμνος προς τη δύναμη της ψυχής, προς τη θέληση, προς το Χρέος. Είναι εμπνευσμένο από τη δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου. Με το ποιητικό του έργο αυτό, ο Σολωμός έδωσε το μέτρο της ποιητικής του ικανότητας. Επεδίωξε να υποτάξει το πάθος στο νόημα της Τέχνης. Ενωτίζεται το ιστορικό γίγνεσθαι και προδιαγράφει το μέλλον. Δεν συνθέτει απλά το παρόν. Η ποίησή του εξαργυρώνεται στο μέλλον. Γίνεται προφήτης και μάντης. Κατ΄ αυτόν, η ηθική και πολιτική ένωση δεν αφορά μόνο μια ατομική ηθική στάση απέναντι στα πολιτικά και κοινωνικά πράγματα, αλλά στην ηθική αναμόρφωση των ίδιων των πραγμάτων, με τον θρίαμβο της δικαιοσύνης και την πολιτιστική επανάσταση για το όφελος του λαού. Έγκαιρα είχε προϊδεασθεί το ιστορικό δράμα και την απειλούμενη άμεση εκτροπή του. Το ιστορικό γεγονός-κλειδί, για σολωμική ποίηση και σκέψη, ήδη πριν την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους, ήταν η τραγωδία των πολιορκημένων του Μεσολογγίου το 1826.
Αμέσως μετά την πτώση του Μεσολογγίου, συλλαμβάνει το σχέδιο της «Γυναίκας της Ζάκυθος», που είναι η κατ΄ εξοχήν ψυχή της αντεπανάστασης, ενσάρκωση της ελληνικής συντηρητικής ολιγαρχίας, «της θανάσιμης έχθρισσας του έθνους».
Ένοχους για την τραγωδία του 1826,δεν θεωρούσε μόνο τους πολιορκητές, αλλά και τους «ομοεθνείς» που δεν έσπασαν τον κλοιό, για να συνδράμουν εγκαίρως τους πολιορκημένους. «Οι πλέον πάμπτωχοι εβγάνανε το οβολάκι τους και το δίνανε και εκάνανε το σταυρό τους κοιτάζοντας κατά το Μισολόγγι και κλαίοντας». Οι πάμπλουτοι, σαν τη Γυναίκα της Ζάκυθος, λοιδωρούσαν τους επαναστάτες, εύχονταν και δούλευαν για το χαμό τους. Η ίδια η πτώση του Μεσολογγίου ήταν τιμωρία για τη Διχόνοια, δηλητηριασμένος καρπός ενός εσωτερικού διχασμού που κατέληγε στον πλήρη κατακερματισμό.
«Η Γυναίκα της Ζάκυθος» εκφράζει τη φθορά των επαναστατικών στοιχείων και την έκπτωση τόσων αγωνιστών. Ο αφορεσμός της απ’ τη ρίζα της πιο μακάβριας λαχτάρας, θα γίνει απ’ το στόμα της μάνας, το Πάσχα. Απ’ την άλλη όμως πλευρά, υπάρχει ο «Λάμπρος», που προέρχεται απ’ το στρατόπεδο των μαχητών.
Το ζητούμενο για τον Σολωμό είναι η υπέρβαση της αναντιστοιχίας Όντος και Δέοντος, η υπερνίκηση του κακού, να εξολοθρευτούν πέρα ως πέρα τα αίτια της διαφθοράς, για να γίνει δυνατή η ηθική αναγέννηση της κοινωνίας στον κόσμο τούτο, η ένωση Πολιτικής και Ηθικής και η ολοκλήρωση της ανολοκλήρωτης επανάστασης. Καταλήγει στη θέωση του ανθρώπου. Το κακό δεν είναι αξεπέραστο. Το καλό είναι η πραγματοποιημένη Ελευθερία, ο απόλυτος τελικός σκοπός του κόσμου.
«Προσωποποιημένη εμφανίζεται τα Χριστούγεννα στο Μεσολόγγι και υψώνεται σαν μεγάλη αξία της ζωής αυτή τη σημαντική ημέρα».
«Πήγες εις το Μεσολόγγι την ημέρα του Χριστού, μέρα που άνθιζαν οι λόγγοι για το τέκνο του Θεού».
Ο ποιητής φαντάζεται την Ελευθερία να βγαίνει μέσα απ’ τη λίμνη σαν μια όμορφη κοπέλα, λουσμένη στο φως, όταν τη νύχτα αναταράζεται το φεγγάρι.
«....γύρου σε κάτι ατάραχο, π΄ ασπρίζει μες στη λίμνη
μονάχο ανακατώθηκε το στρογγυλό φεγγάρι,
κι όμορφη βγαίνει κορασιά ντυμένη με το φως του» (Πειρασμός)
Η τελική έκβαση της σύγκρουσης του Καλού και του Κακού που διαπερνάει το έργο του είναι η Ανάσταση, το τέλος της Ιστορίας με τη μεταμόρφωση των Πάντων στη Δευτέρα Παρουσία. «Μνήσθητι Κύριε» ακούγονται τα τελευταία λόγια των πολεμιστών στα πρώτα βήματα της Εξόδου. Ύστερα, αρχίζει ο δρόμος του θανάτου και της Ανάστασης. Δεν υπάρχουν για τον Σολωμό υλικοί όροι για μια άλλη οπτική, πέρα από την Χριστιανική Εσχατολογία.
Δρ. Πέτρος Μπερερής
Ε.Τ. Σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου
Τ. Διευθυντής Σπουδών του Υπουργείου Παιδείας